बारा – कार्तिक २४ श्रीकान्त गुप्ता -“गढीमाई मेला नेपालका प्रमुख धार्मिक र सांस्कृतिक घटनामध्ये एक हो। प्रत्येक पाँच वर्षमा आयोजना हुने यो मेला लाखौँ श्रद्धालुहरूको आकर्षण केन्द्र बनेको छ। तर, यस मेला र गढीमाई क्षेत्रको समग्र विकासमा सरकारको चासो र समर्थनको कमी भने एक ठूलो चासोको विषय बनिरहेको छ। गढीमाई समितिका अध्यक्ष रामचन्द्र साह तेली र महागढीमाई नगरपालिकाका नगरप्रमुख उपेन्द्र यादवले बारम्बार सरकारसँग गढीमाईलाई विश्व सम्पदा सूचीमा राख्ने र यहाँको पर्यटन क्षेत्रको विकासका लागि आग्रह गरेका छन्। तर, सरकारको तर्फबाट कुनै पनि ठोस कदम नउठाइको आरोप नगरप्रमुख यादवले लगाएका छन्।
गढीमाई मेला र त्यस पर्यटनको क्षेत्रको विकासमा सरकारको उदासीनता र अनदेखी पाँच प्रमुख पक्षलाई आलोचना गर्दै चर्चा गरिएको छ ।
गढीमाईको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्वको उपेक्षा
गढीमाई मेला केवल एक धार्मिक मेला मात्र होइन, यो नेपालको सांस्कृतिक र ऐतिहासिक धरोहरको प्रतीक पनि हो। विश्वभरका हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले यस मेलामा भाग लिने गर्छन्। गढीमाई मन्दिर र यसको चारैतिर फैलिएका सांस्कृतिक परम्पराहरू नेपालका विभिन्न क्षेत्रका विविधतापूर्ण धार्मिक र सांस्कृतिक चिन्हहरूको प्रस्तुति हुन्। यस्तो महत्त्वपूर्ण स्थललाई सरकारले विश्व सम्पदा सूचीमा राख्न चासो नदेखाउनु भनेको त्यसको ऐतिहासिक महत्त्वको उपेक्षा गर्नु हो। यस मन्दिर र मेलाको संरक्षण र प्रचार गर्ने राज्यको जिम्मेवारी हो, तर सरकारले यो जिम्मेवारी निभाएको देखिदैन।
सार्वजनिक र निजी क्षेत्रको सहकार्यले गढीमाई क्षेत्रको पर्यटन क्षेत्रको विकसीत गर्न सक्ने सम्भावना धेरै छ, तर सरकारको चासोको अभावले यस क्षेत्रलाई विकासको मार्गमा अवरोध पुर्याएको छ। पर्यटनको सम्भावनालाई नजरअन्दाज गर्नु, विशेषता एक यस्तो स्थलको बारेमा, जुन देशको सांस्कृतिक धरोहरको हिस्सा हो,
गढीमाई मेला भारतका विभिन्न राज्यहरूबाट आउने दर्शनार्थीहरूको लागि प्रमुख आकर्षण हो। यस मेलामा लाखौँ श्रद्धालुहरू भारतबाट नेपाल आउने गर्दछन्। तर, सिमानामा सहजता नहुनु र प्रशासनिक कठिनाइहरूको कारण भारतका श्रद्धालुहरूलाई गढीमाई मेला आयोजनामा सहभागी हुनमा समस्याहरूलाई सामना गर्नुपर्छ। नगरप्रमुख उपेन्द्र यादवले बारम्बार सरकारसँग सिमानामा आवागमनलाई सहज बनाउन सहयोगको माग गरेका छन्, तर सरकारको तर्फबाट यो विषयमा चासो नदिइएको देखिन्छ।
भारत र नेपाल बीचको सीमाना खुलेको भएपनि प्रशासनिक व्यवस्था अझै पुरानो शैलीमा नै चलिरहेकाले, यात्रुहरूको सहजता र सुरक्षा सुनिश्चित गर्न महत्वपूर्ण सुधार आवश्यक छ। सरकारले यो समस्यामा ध्यान दिएन भने, भविष्यमा गढीमाई मेला जस्ता विशाल धार्मिक समारोहको समग्र व्यवस्थापनमा कठिनाइ आउन सक्छ।
विकासका अवसरहरूको उपेक्षा
गढीमाई मेला केवल धार्मिक पर्व मात्रै होइन, यो एक ठूलो पर्यटन अवसर पनि हो। सरकारले यस मेलामा पर्यटनलाई प्रोत्साहन गर्ने र यस क्षेत्रको विकासका लागि योजनाहरू अघि बढाउने कुनै विशेष कदम उठाएको छैन। नगरप्रमुख यादवले यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रचार गर्न सरकारसँग सहयोगको माग गरेका छन्। गढीमाई मेला अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकहरूको आकर्षणको केन्द्र बन्न सक्छ, र यसको माध्यमबाट स्थानीय अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सकिन्छ।
यस क्षेत्रको पर्यटन विकासका लागि सरकारको रणनीतिक दृष्टिकोणको कमी स्पष्ट देखिन्छ। अन्य धार्मिक स्थलहरूको विकास जस्तै काठमाडौँ उपत्यकामा भएको छ, गढीमाईको क्षेत्रलाई पनि त्यस्तो ध्यान दिन आवश्यक छ। यहाँको सडक यातायात, होटल र आवास, स्वास्थ्य सेवा, र आधारभूत संरचनाहरूको सुधारको आवश्यकता छ। सरकारको उदासीनता यस क्षेत्रको समग्र पर्यटनलाई अवरुद्ध बनाउँदैछ।
समग्र मधेस क्षेत्रको विकासमा सरकारको कमजोरी
गढीमाई मेला केवल धार्मिक महत्वको कुरा होइन, यसले सम्पूर्ण मधेस क्षेत्रको सामाजिक र आर्थिक उत्थानमा पनि भूमिका खेल्न सक्छ। गढीमाई क्षेत्रको विकासमा सरकारको चासो नदेखिनु भनेको सम्पूर्ण मधेस क्षेत्रको उपेक्षा गर्नु हो। गढीमाई मेला, जसको हजारौँ सहभागीहरूको संख्या हुँदा, स्थानीय व्यापार र सांस्कृतिक आदानप्रदानको लागि ठूलो अवसर हो। यदि सरकारले यहाँको पर्यटन र धार्मिक क्षेत्रको विकासमा योगदान दिएको खण्डमा, यसले मधेस क्षेत्रको समग्र विकासमा पनि सहयोग पुर्याउन सक्छ।
आर्थिक र सांस्कृतिक साझेदारीको अवरोध
गढीमाई मेला नेपालको एक प्रमुख सांस्कृतिक कार्यक्रमको रूपमा मात्र छैन, यसको आयोजनाले आर्थिक गतिविधिहरूलाई पनि प्रोत्साहित गर्न सक्छ। यहाँ आउने लाखौँ श्रद्धालुहरूले स्थानीय व्यवसायलाई सघाउने मौका पाउँछन्। तर, यदि सरकारले गढीमाई मेला र यसको आसपासको क्षेत्रको पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि योजनाबद्ध कदमहरू उठाएको भए, यसले अझ बढी आर्थिक र सांस्कृतिक साझेदारीका अवसरहरू सिर्जना गर्न सक्थ्यो।
निष्कर्ष
गढीमाई मेला नेपालका धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदाहरूको प्रतीक हो, तर यसको विकास र समृद्धिमा सरकारको सक्रियता छैन। गढीमाईको पर्यटन र सांस्कृतिक क्षेत्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रक्षिप्त गर्न सरकारको सहयोगको खाँचो छ। सिमानामा आवागमनको सहजता, पर्यटनको विकास, मधेस क्षेत्रको समग्र उत्थान र स्थानीय सांस्कृतिक र आर्थिक गतिविधिहरूमा सरकारको भूमिका बढाउन आवश्यक छ। गढीमाई मेला र यससँग सम्बन्धित क्षेत्रमा सरकारले चासो नदिएको सन्देशले भनेको छ कि नेपाल सरकारलाई गढीमाई मेला र यसका बहुआयामिक लाभको महत्व थाहा छैन।
