झिझिया नृत्यको मौलिकता संकटमा, लोकसंस्कृतिमाथि व्यावसायिक मनोरञ्जन हाबी

जनकपुरधाम । कार्तिक १ ।मिथिला–मधेसको धार्मिक आस्था, लोकपरम्परा र सांस्कृतिक पहिचानसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको झिझिया नृत्यको मौलिक स्वरूप पछिल्लो समय संकटमा पर्दै गएको छ । विजयादशमीको अवसरमा विभिन्न स्थानमा झिझिया नृत्यका कार्यक्रम आयोजना हुन थाले पनि परम्परागत मैथिली लोकगीत र नृत्यको सट्टा भोजपुरी गीतमा आधारित मनोरञ्जनात्मक प्रस्तुतिले प्राथमिकता पाउन थालेपछि यसको सांस्कृतिक महत्त्व ओझेलमा पर्ने चिन्ता बढेको छ ।

दसैँ नजिकिएसँगै जनकपुरधामसहित मिथिलाका विभिन्न गाउँ तथा सहरमा युवा क्लब, समिति र संघसंस्थाले झिझिया नृत्यका कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेका छन् । तर, मौलिक लोककला प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले आयोजना गरिएका कतिपय कार्यक्रममा परम्परागत नर्तकीभन्दा आरकेष्ट्रा तथा व्यावसायिक नृत्य टोलीलाई प्राथमिकता दिन थालिएको छ । दर्शक आकर्षित गर्ने नाममा झिझियाको मूल विशेषतालाई बेवास्ता गरिँदा धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको पहिचान कमजोर बन्ने जोखिम देखिएको छ ।

परम्परागत झिझिया नृत्यमा महिलाहरूले अनेकौँ प्वाल भएको माटोको घैँटो टाउकोमा राखेर त्यसमा बलिरहेको दियोको प्रकाशसँगै देवीको स्तुतिमा आधारित मैथिली लोकगीत गाउँदै सामूहिक रूपमा नाच्ने गर्छन् । विशेषगरी मुसहर समुदायका महिलाको सहभागितामा प्रस्तुत हुने यो नृत्य घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्म देवी मन्दिर, शक्तिपीठ र गाउँबस्तीमा देखाइने पुरानो परम्परा हो ।

लोकविश्वासअनुसार झिझिया नृत्य परिवार, सन्तान तथा समुदायलाई नकारात्मक शक्तिबाट जोगाउने कामनासँग सम्बन्धित छ । यसले धार्मिक आस्थाको अभिव्यक्ति दिनुका साथै मैथिली भाषा, लोकगीत, सामूहिक सहभागिता र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक सम्पदालाई समेत जीवन्त राख्दै आएको छ ।

विगतमा महिलाहरूको समूह रातिको समयमा टोलबस्ती र घरघरमा पुगेर झिझिया नाच्ने तथा गीत गाउने गर्थे । माटोको घैँटोमा बलिरहेको दियो, त्यसबाट निस्कने मधुरो प्रकाश र मैथिली गीतको लयले दसैँको वातावरणलाई विशेष बनाउँथ्यो । तर, आधुनिक मनोरञ्जनप्रतिको बढ्दो आकर्षण, नयाँ पुस्ताको बदलिँदो रुचि र लोककलाप्रतिको घट्दो चासोले परम्परागत प्रस्तुतिमा असर पारेको छ ।

झिझियाको संरक्षणका लागि आयोजना गरिने प्रतियोगिता तथा सांस्कृतिक उत्सवले नयाँ पुस्तालाई यस परम्परासँग जोड्ने अवसर प्रदान गर्न सक्छन् । यद्यपि, यस्ता कार्यक्रमको सफलता दर्शकको भीड र सहभागीको संख्याबाट मात्र मापन गर्न नहुने जानकारहरूको तर्क छ ।

कार्यक्रममा मैथिली गीत, परम्परागत वेशभूषा, माटोको घैँटो, सामूहिक नृत्यशैली र देवी स्तुतिलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक देखिएको छ । आयोजक, स्थानीय तह र सांस्कृतिक संस्थाले मौलिक प्रस्तुतिलाई प्रोत्साहन गर्न सके झिझियाको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व जोगाउन सकिनेछ । अन्यथा, झिझियाको नाममा कार्यक्रम भइरहने तर त्यसको वास्तविक पहिचान क्रमशः हराउँदै जाने खतरा बढ्नेछ ।